बीपीडी आणि अतिसहानुभूती: जेव्हा सगळ्यांचा मूड तुम्हाला जाणवतो

दुसऱ्याचा मूड तुमच्या स्वतःच्या आधी पोहोचतो तेव्हा

तुमची मैत्रीण बसते, म्हणते सगळं ठीक आहे, आणि ते ठीक नाही हे तुम्हाला आधीच माहीत असतं. हा अंदाज नाही. ती आत आली त्याच क्षणी खोली बदलल्याचं तुम्हाला जाणवलं, आणि आता तिची जड दुपार कुणीतरी हातात दिल्यासारखी तुमच्या छातीत बसली आहे. बीपीडीमधील अतिसहानुभूतीच्या सर्वात सामान्य लक्षणांपैकी एक नेमकं हेच आहे: दुसऱ्यांच्या भावना टेबलाच्या त्यांच्या बाजूला थांबत नाहीत.

राग किंवा मूडमधल्या चढउतारांपेक्षा याविषयी खूपच कमी बोललं जातं, काही अंशी कारण हे समस्येसारखं वाटतच नाही. माणसांशी सूर जुळणं हे सहसा देणगीच मानलं जातं. आहेही, जोपर्यंत तीन दिवसांपासून तुम्हाला तुमचाच मूड सापडत नाही हे लक्षात येत नाही, किंवा दुसऱ्या कुणासोबत घडलेल्या गोष्टीसाठी पार्टीहून परतताना तुम्ही रडलात हे उमगत नाही. अतिसहानुभूती नेमकी काय आहे, ती सामान्य आठवड्यात कशी दिसते, आणि ती तीव्र भावनांसोबत इतक्यांदा का प्रवास करते, ते इथे आहे.

अतिसहानुभूती म्हणजे काय?

साध्या सहानुभूतीला एक कडा असते. सहकारी वैतागला आहे हे तुम्हाला कळतं, त्यातलं थोडं जाणवतंही, आणि तो वैताग कुणाचा आहे हेही तुम्हाला माहीत राहतं. ती कडा पातळ होते तेव्हा जे घडतं ती अतिसहानुभूती. भावना ओळखण्याऐवजी तुम्ही ती पकडता, आणि ती तुमच्याच हृदयाच्या ठोक्यांसह, तुमच्याच आवळलेल्या जबड्यासह येते.

सहानुभूतीचे दोन भाग करून पाहणं उपयोगी ठरतं. बौद्धिक सहानुभूती म्हणजे कुणाला काय वाटतंय ते वाचणं. भावनिक सहानुभूती म्हणजे ते त्याच्यासोबत अनुभवणं. बहुतेकांमध्ये एक जास्त मोठ्या आवाजात असते. अतिसहानुभूतीचं वर्णन करणाऱ्यांमध्ये दोन्ही सहसा पूर्ण आवाजात, सतत सुरू असतात, आणि आवाज कमी करायला बटणच नसतं. आवाजातला अगदी सूक्ष्म बदल तुम्ही टिपता, त्याचा अर्थ काय असावा ते उलगडता, आणि यातलं काहीही जाणीवपूर्वक विचारापर्यंत पोहोचण्याआधीच तुमचं शरीर प्रतिसाद देऊन मोकळं झालेलं असतं.

सीमारेषा लक्षणं म्हणजे सहानुभूतीचा अभाव, असा एक हट्टी समज आहे. त्या लक्षणांसह जगणारे अनेक जण नेमकं उलट सांगतात: कधीही बंद न होणारा स्कॅनर. बहुतेकदा तो लहानपणीच घडवला गेला, अशा घरात जिथे मोठ्या माणसाचा मूड एक सेकंद आधी कळणं ही खरोखर कामाची माहिती होती. अशी संवेदनशीलता ही तुमच्या रचनेतली चूक नाही. ते जगण्याचं कौशल्य आहे, ज्याला कधी बंद करण्याचं बटण बसवलंच गेलं नाही, आणि ज्या धोक्यासाठी ते बनवलं गेलं तो संपल्यानंतरही ते चालूच राहतं.

अतिसहानुभूतीची लक्षणे

बाहेरून अतिसहानुभूती दिसत नाही. तिला सहसा काळजी घेणारा स्वभाव, सहज बोलता येणारी व्यक्ती, किंवा थोडी नाजूकता म्हणून वाचलं जातं. ज्यांना शेवटी यासाठी शब्द सापडतो, ते सर्वाधिक वेळा हीच लक्षणं सांगतात.

• त्यांचा मूड तुमचा मूड होतो: चांगल्या मनःस्थितीत ताणलेल्या खोलीत जाता आणि सपाट होऊन बाहेर पडता, तुम्हाला एक शब्दही उद्देशून बोलला गेलेला नसताना.
• आधी शरीरात उतरतं: दुसऱ्याची चिंता तुमच्या ढवळणाऱ्या पोटात, उथळ श्वासात, डोकेदुखीत उमटते. काय टिपलं ते नाव देण्याआधीच अनेकदा तुम्हाला ते जाणवतं.
• कुणीही नोंदवत नाही असे बदल तुम्ही टिपता: अर्ध्या सेकंदाचा थांबा, थोडं सपाट उत्तर, डोळ्यांपर्यंत न पोहोचणारं हसू. तुम्ही सहसा बरोबरच असता, आणि म्हणूनच दुर्लक्ष करणं इतकं कठीण जातं.
• काही चित्रपट आणि बातम्या तुमच्यासाठी बंद असतात: एका संध्याकाळपुरतं वाईट वाटतं म्हणून नाही, तर ते दिवसभर, कित्येक दिवस वागवावं लागतं म्हणून; आणि तुम्ही मुकाट्याने ते टाळायला शिकलात.
• दोष आपोआप स्वतःवर घेता: जवळचं कुणी नाराज असेल, तर तुमची पहिली हालचाल म्हणजे आपण काय केलं ते तपासणं, अगदी त्याच्याशी तुमचा काहीही संबंध नसतानाही.
• तुमच्या स्वतःच्या भावना गायब होतात: जेवायला काय हवं, किंवा वीकेंड चांगला गेला का, असं विचारलं की डोकं रिकामं होतं. सगळ्यांच्या संकेतांखाली तुमच्या संकेताला जागाच उरली नाही.
• मर्यादा घालणं क्रूरतेसारखं वाटतं: नाही म्हणता येतं, पण समोरच्याची निराशा इतकी स्पष्ट जाणवते की होकार देण्यापेक्षा तेच महाग पडतं.
• माणसांत मिसळल्यावर सावरायला वेळ लागतो: साधं जेवणसुद्धा तुम्हाला अंधारी खोली आणि कित्येक तास मागणाऱ्या अवस्थेत सोडतं; माणसं आवडत नाहीत म्हणून नाही, तर एकाच वेळी चार भावनिक प्रवाह हाताळत होतात म्हणून.

यातल्या अनेक गोष्टींत स्वतःला ओळखणं म्हणजे निदान नव्हे. तुमची मज्जासंस्था दुसऱ्यांना कशी हाताळते याविषयीची ती माहिती आहे, आणि स्वतःबद्दल ती जाणून घेणं खरोखर उपयोगी आहे.

दिसतं त्यापेक्षा किंमत जास्त का

नात्यांत अडचण अचूकतेची नाही; अडचण त्यानंतर काय घडतं याची आहे. जोडीदारातला बदल तुम्हाला जाणवतो आणि कुणी बोलण्याआधीच तुम्ही तो सांभाळायला लागता: आवाज मऊ करता, स्वतःला हवं होतं ते बाजूला ठेवता, तीनदा विचारता की सगळं ठीक आहे ना. कधी तुम्ही तो क्षण अगदी अचूक वाचलेला असतो आणि समोरच्याला फक्त शांतता हवी असते. काहीही असो, तुमच्या गरजा फाइलबंद होतात, आणि त्यातून साठणाऱ्या रागाला जायला जागा उरत नाही. या स्कॅनिंगखालची भीती जर कुणीतरी दूर जाणार आहे ही असेल, तर तुमच्या जोडणीच्या पद्धती समजून घेणंही उपयोगी ठरू शकतं.

कामाच्या ठिकाणी अतिसहानुभूती भावनिक श्रम गुपचूप तुमच्या हातात देते. नवीन सहकारी बुडतोय हे लक्षात येणारे तुम्हीच, ताणलेली बैठक सावरणारे तुम्हीच, आणि ज्यांचं वेळापत्रक दुसऱ्यांच्या कठीण संभाषणांनी भरतं तेही तुम्हीच. हे खरं काम आहे, ते कामगिरी मूल्यांकनात क्वचितच दिसतं, आणि प्रत्यक्ष कामाला लागणारीच ऊर्जा ते जाळतं.

सर्वात कठीण भाग तेव्हा येतो जेव्हा शोषून घेतलेली भावना आधीच तीव्र असलेल्या भावनिक यंत्रणेला भिडते. तुमच्या भावना वेगाने वर जात असतील आणि हळू शांत होत असतील, तर त्यावर दुसऱ्याचं दुःख घेणं पुरात रूपांतरित होऊ शकतं; तिथे काहीच वेगळं करता येत नाही आणि सगळं एकाच वेळी अनुभवावं लागतं. त्या अवस्थेत एका साध्या प्रश्नाचं उत्तर देणंही अवघड होतं: हे संकट नेमकं कुणाचं आहे? दुसऱ्यांच्या मूडसाठी सतत तयार राहून जगणं शरीरालाही कायम सावध ठेवतं, आणि महिन्यांनंतर ते बरंचसं दीर्घकालीन चिंतेसारखं दिसतं.

स्वतःची पद्धत अधिक स्पष्ट पाहणे

कमी जाणवावं हे ध्येय कधीच नसतं. यावर काम करणारे अधिक नेमकं काहीतरी सांगतात: संवेदनशीलता टिकवून त्यात वेगळेपणाचा एक क्षण जोडणं. असा थांबा जिथे विचारता येईल की छातीतली ही भावना माझ्यापासून सुरू झाली, की टेबलाच्या पलीकडून आली. हा प्रश्न लहान वाटतो आणि जवळजवळ सगळं बदलतो, कारण उसनी म्हणून ओळखलीच नाही अशा भावनेचं काय करायचं हे तुम्ही ठरवूच शकत नाही.

रचनाबद्ध स्वयंमूल्यमापन म्हणजे संपूर्ण आकार एकाच वेळी पाहण्याचा मार्ग; सर्वात कठीण क्षणांत तुकडे जोडत बसण्याऐवजी. आमची मोफत चाचणी भावनिक तीव्रता, नाती, संवेदनशीलता आणि तुमच्या भावना कशा चढतात-उतरतात याविषयी विचारते, आणि मग तुम्ही कुठे सर्वाधिक गुण मिळवले याचं वाचता येण्याजोगं चित्र परत देते. हा विचार करण्याचा प्रारंभबिंदू आहे, निदान नाही. ती तुम्हाला भाषा देते, आणि भाषेमुळे थेरपिस्टशी, जवळच्या माणसाशी किंवा स्वतःशी होणारं पुढचं संभाषण खूपच सोपं होतं.