बीपीडी आवेग चाचणी: बॉर्डरलाइन पर्सनॅलिटी डिसऑर्डरमधील आवेगी वर्तन समजून घेणे

तुम्ही परवडत नसलेली एखादी वस्तू विकत घेतली. एका दुपारीच नोकरी सोडली. रात्री दोन वाजता तो संदेश पाठवला, हवं त्यापेक्षा वेगात गाडी चालवली, किंवा खरं तर टिकवायचं असलेलं नातं संपवून टाकलं. विचित्र गोष्ट ती कृती नाही. विचित्र हे आहे की करताना ती किती स्वाभाविक वाटली, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी किती अनोळखी दिसते.

त्या क्षणात आणि त्या सकाळमध्ये असलेली ही दरी पुन्हा पुन्हा येत असेल, तर कदाचित तुम्ही बीपीडी आवेग चाचणी शोधायला सुरुवात केली असेल. बॉर्डरलाइन पर्सनॅलिटी डिसऑर्डरमध्ये तज्ज्ञ विचारात घेतात त्या नऊ निकषांपैकी आवेग एक आहे, आणि सर्वात दिसणारा ढिगारा तोच मागे ठेवतो: कर्ज, जळालेला पूल, माफीचा संदेश. हा लेख या संदर्भात आवेगी वर्तन नेमकं काय आहे, ते का घडतं, आणि स्वतःला वैद्यकीय फाइल न बनवता त्याविषयी कसा विचार करावा हे सांगतो.

बीपीडीमध्ये आवेग म्हणजे काय

वैद्यकीय भाषेत आवेग म्हणजे जाणवणं आणि करणं यांच्यात अगदी थोडा विराम ठेवून एखाद्या ओढीनुसार वागणं. हे कधी ना कधी सगळेच करतात; गोड पदार्थांची यादी उगीच नसते. बॉर्डरलाइनशी जोडलेला आवेग वेगळा ठरतो तो भावनिक वेदनेशी असलेल्या नात्यामुळे: ती कृती बहुधा असह्य अशा आतल्या अवस्थेला शक्य तितक्या लवकर संपवण्याचा प्रयत्न असते.

याकडे बेपर्वाई म्हणून कमी आणि आपत्कालीन दार म्हणून जास्त पाहा. वेदना उसळते आणि कधीच थांबणार नाही असं वाटतं, तेव्हा वेगवान, शारीरिक, लक्ष पूर्ण ओढून घेणारी कृती ती तोडू शकते. खर्च, गाडी, खाणं, पिणं, लैंगिक संबंध, अचानक भांडण. प्रत्येकी एक सेकंदापूर्वी जे वाटत होतं ते झाकून टाकण्याइतका जोरदार धक्का देते. हे काम करतं. समस्या तीच आहे. इतक्या वेगाने काम करतं की मेंदू हा शॉर्टकट शिकतो, आणि विचार त्याला गाठण्याआधीच शॉर्टकट निघून जातो.

निदानाच्या चौकटी याला स्वतःला हानी पोहोचवू शकणाऱ्या किमान दोन क्षेत्रांतील आवेग म्हणतात, आणि स्वतःला इजा करणं व आत्महत्येचं वर्तन वेगळं मोजलं जात असल्याने स्पष्टपणे वगळतात. हा फरक महत्त्वाचा आहे. इथे आवेग म्हणजे दुखावलं जाण्याची इच्छा नाही. ती भावना थांबावी अशी इच्छा आहे.

लक्षणे

• नंतर स्पष्टीकरण देता न येणारा खर्च: दुकानात पूर्णपणे तर्कसंगत वाटलेल्या आणि बिल आल्यावर अजिबात तर्कसंगत न वाटणाऱ्या खरेद्या. बहुधा वाद किंवा नकारानंतर लगेच गोळा होतात.
• अचानक शेवट: नोकरी सोडणं, नातं तोडणं, खाती पुसणं, शहर बदलणं. निर्णय पूर्ण तयार होऊन येतो आणि आठवडा थांबणंही असह्य वाटावं इतका तातडीचा भासतो.
• वेदनेसोबत वाढणारा धोका: जास्त वेगाने गाडी, जास्त मद्य, असुरक्षित किंवा अनोळखी लैंगिक संबंध, सहसा टाळता ते पदार्थ. धोक्याची पातळी परिस्थितीच्या नव्हे, मनःस्थितीच्या मागे जाते.
• हेलकावणारं खाणं: भुकेला नव्हे तर भावनेला प्रतिसाद म्हणून अतिखाणं किंवा उपाशी राहणं, कधी एकाच आठवड्यात दोन्ही.
• परत न घेता येणारे शब्द: सेकंदात भडकणारी भांडणं, घाईत पाठवलेले संदेश, शस्त्रासारखं दिलेलं सत्य आणि लगेच येणारा पश्चात्ताप.
• सुटका, मग लाज: कृतीनंतर थोडा वेळ शांतता, त्यापाठोपाठ जड पडझड. ती लाज मग स्वतःच वेदना बनते आणि पुढच्या ओढीला ठिणगी देऊ शकते.
• हा साचा स्वतःच्या हातात नसल्यासारखा वाटतो: तुम्ही स्वतःला थांबण्याचं वचन दिलं होतं. तुम्ही मनापासून म्हणाला होतात. पण ओढ येते त्या क्षणी ते वचन खोलीत नसल्यासारखं वाटतं.

हे का महत्त्वाचं आहे

आवेगाची किंमत साचत जाते. पैसा हा दिसणारा खर्च, पण शांतपणे झिजते ती विश्वासार्हता. अचानक नोकऱ्या सोडल्या, बेत रद्द केले, निर्णय उलटवले की लोक तुमच्यासोबत नव्हे, तुमच्याभोवती नियोजन करू लागतात. तुम्हाला ते जाणवतं, आणि ते "मी फारच जास्त आहे" या भीतीला दुजोरा देतं, त्यामुळे वेदना वाढते आणि ओढही. हे चक्र स्वतःलाच खाऊ घालतं.

तुम्ही स्वतःविषयी सांगत असलेली गोष्टही यामुळे गुंतागुंतीची होते. अनेक लोक सांगतात की ते दोन माणसांसारखे वाटतात: बेत आखणारा विचारी, आणि तो बिघडवणारा घाईचा. ही फूट पुढे स्वप्रतिमेच्या व्यापक अस्थिरतेत पसरू शकते, जी बीपीडीमध्ये अनेकदा आवेगासोबतच चालते. हे लागू होत असेल तर जोडणीच्या साच्यांविषयी वाचणंही उपयोगी ठरेल, कारण जवळीक आणि दुरावा यांच्याभोवतीच ओढ सर्वाधिक तीव्र होते.

दिलासा देणारा भाग, आणि तो खरोखर दिलासा देतो: उपचारांना सर्वोत्तम प्रतिसाद देणाऱ्या बीपीडीच्या वैशिष्ट्यांपैकी आवेग एक आहे. डायलेक्टिकल बिहेवियर थेरपी बऱ्याच अंशी याच्याभोवतीच उभी राहिली, आणि वेदना सहन करण्याची कौशल्ये नेमकी ओढ आणि कृती यांच्यातील फटीवरच नेम धरतात. दीर्घकालीन अभ्यास सातत्याने दाखवतात की आवेगी वर्तन सर्वात आधी ओसरणाऱ्या लक्षणांपैकी असतं. हा काही ठाम स्वभाव नाही. हा शिकलेला शॉर्टकट आहे, आणि शॉर्टकटचा मार्ग वळवता येतो.

स्वमूल्यांकन: प्रामाणिकपणे पाहणे

कोणतीही चाचणी करण्याआधी काही प्रश्नांसोबत थोडा वेळ बसणं उपयोगी. शेवटची आवेगी कृती कधी घडली, आणि तिच्या आधीच्या वीस मिनिटांत काय घडलं? जवळचं कोणी त्यात होतं का? सुटकेची भावना किती वेळ टिकली? त्या ओढीचं वर्णन तुम्ही काहीतरी हवं असणं म्हणून कराल, की कशापासून तरी पळण्याची इच्छा म्हणून?

हाच शेवटचा प्रश्न सामान्य उत्स्फूर्ततेला इथे सांगितलेल्या साच्यापासून वेगळं करतो. उत्स्फूर्तता आनंदाकडे जाते. हे वेदनेपासून दूर जातं.

आमची मोफत स्क्रीनिंग आवेगाबद्दल बॉर्डरलाइनच्या इतर वैशिष्ट्यांसोबतच विचारते, कारण एकटं लक्षण स्वतःहून फारसं काही सांगत नाही. काही मिनिटं लागतात, नाव विचारलं जात नाही, आणि ती तुमचं निदान करणार नाही. ऑनलाइन कशालाही ते शक्य नाही. ती जे करू शकते ते म्हणजे, तुम्ही जे टिपत आला आहात ते अशा भाषेत मांडणं जी तुम्ही तज्ज्ञाकडे, किंवा फक्त स्वतःकडे, घेऊन जाऊ शकाल.